قوانین والیبال؛ راهنمای کامل بازی و خطاها (۲۰۲۵–۲۰۲۸)
قوانین والیبال سالنی بر بازی دو تیم ششنفره، امتیازگیری رالی، سه ضرب برای برگرداندن توپ و چرخش ساعتگرد پس از بهدستآوردن سرویس استوار است. مسابقه معمولاً با برد سه ست تمام میشود؛ چهار ست نخست تا ۲۵ امتیاز و ست پنجم تا ۱۵ امتیاز ادامه دارد و برنده باید دستکم دو امتیاز اختلاف داشته باشد.
قوانین والیبال در یک نگاه
- بازیکنان داخل زمین: شش نفر برای هر تیم؛ سه بازیکن در خط جلو و سه بازیکن در خط عقب.
- برنده مسابقه: نخستین تیمی که سه ست را ببرد.
- امتیاز هر ست: ستهای اول تا چهارم ۲۵ امتیازی و ست پنجم ۱۵ امتیازی است؛ همیشه با حداقل دو امتیاز اختلاف.
- تعداد ضربها: حداکثر سه تماس برای برگرداندن توپ، جدا از تماس دفاع روی تور.
- چرخش: وقتی تیم دریافتکننده رالی را میبرد و صاحب سرویس میشود، بازیکنان یک خانه ساعتگرد میچرخند.
- توپ روی خط: اگر بخشی از توپ با خط تماس داشته باشد، توپ «داخل» است.
ابعاد زمین والیبال و ارتفاع تور چقدر است؟
زمین رسمی والیبال مستطیلی به ابعاد ۱۸ در ۹ متر است و خط میانی آن را به دو نیمه ۹ در ۹ متر تقسیم میکند. خط حمله در هر نیمه، سه متر عقبتر از محور خط میانی قرار دارد و منطقه جلو را از منطقه عقب جدا میکند. خطوط زمین ۵ سانتیمتر عرض دارند و جزو محدودهای هستند که مشخص میکنند.
در اطراف زمین باید منطقه آزاد ایمن وجود داشته باشد. حداقل عمومی این منطقه در قوانین FIVB سه متر از هر سمت و حداقل فضای آزاد بالای سطح بازی هفت متر است؛ مسابقات جهانی و رسمی FIVB الزامات بزرگتری دارند. کف باید صاف، یکنواخت و بدون خطر لغزش یا آسیب باشد.
لبه بالایی تور در والیبال بزرگسالان مردان ۲٫۴۳ متر و در والیبال بزرگسالان زنان ۲٫۲۴ متر از مرکز زمین ارتفاع دارد. تور یک متر عرض و ۹٫۵ تا ۱۰ متر طول دارد. ارتفاع ردههای سنی یا مسابقات داخلی ممکن است متفاوت باشد؛ بنابراین ضوابط برگزارکننده باید پیش از تجهیز سالن بررسی شود. برای جزئیات فنی نصب، راهنمای انتخاب تور، میله، آنتن و سکوی داوری والیبال را نیز ببینید.
امتیازگیری و تعداد ستهای والیبال
والیبال از سیستم «امتیاز رالی» استفاده میکند؛ یعنی نتیجه هر رالی یک امتیاز دارد، فارغ از اینکه کدام تیم سرویس زده است. تیم با خواباندن توپ در زمین حریف، وادارکردن حریف به خطا یا دریافت امتیاز ناشی از جریمه، امتیاز میگیرد.
تیمی که زودتر به ۲۵ برسد و دو امتیاز جلو باشد، ست را میبرد. در تساوی ۲۴–۲۴، بازی تا ایجاد اختلاف دو امتیازی ادامه پیدا میکند؛ مانند ۲۶–۲۴ یا ۲۸–۲۶. اگر مسابقه ۲–۲ شود، ست پنجم تا ۱۵ امتیاز با همان شرط اختلاف دو امتیازی برگزار میشود. مسابقه را تیمی میبرد که سه ست گرفته باشد.
سرویس چگونه اجرا میشود؟
سرویس را بازیکن منطقه عقب راست از پشت خط انتهایی آغاز میکند. توپ باید پس از رهاشدن یا پرتابشدن با یک دست یا بخشی از بازو زده شود. برای هر سرویس فقط یک بار پرتاب یا رهاکردن توپ مجاز است و سرویسزن پس از سوت داور اول، هشت ثانیه فرصت دارد ضربه را بزند.
هنگام ضربه سرویس یا جداشدن از زمین برای سرویس پرشی، بازیکن نباید خط انتهایی یا بیرون منطقه سرویس را لمس کند؛ اما پس از ضربه میتواند داخل زمین یا بیرون منطقه فرود بیاید. توپی که پس از سرویس با تور تماس بگیرد ولی از فضای عبور قانونی رد شود، همچنان در جریان بازی است.
چرخش و جای بازیکنان چگونه است؟
سه جای جلو با شمارههای ۴ (چپ)، ۳ (وسط) و ۲ (راست) و سه جای عقب با شمارههای ۵ (چپ)، ۶ (وسط) و ۱ (راست) شناخته میشوند. هنگامی که تیم دریافتکننده رالی را میبرد، حق سرویس میگیرد و همه بازیکنان یک موقعیت در جهت ساعتگرد جابهجا میشوند؛ بازیکن جای ۲ به جای ۱ میرود و سرویس میزند.
در ویرایش ۲۰۲۵–۲۰۲۸، هنگام ضربه سرویس بازیکنان تیم دریافتکننده باید ترتیب چرخش خود را رعایت کنند، در حالی که بازیکنان تیم سرویسزن—بهجز خود سرویسزن—آزادند در هر موقعیت داخل زمین قرار بگیرند. پس از زدهشدن سرویس، بازیکنان هر دو تیم میتوانند متناسب با تاکتیک تیمی جابهجا شوند. سرویس خارج از ترتیب یا آرایش غیرقانونی تیم دریافتکننده، امتیاز و سرویس را به حریف میدهد و ترتیب باید اصلاح شود.
قانون سه ضرب و تماس با توپ
هر تیم برای فرستادن توپ به زمین حریف حداکثر سه ضرب در اختیار دارد. تماس دفاع روی تور جزو این سه ضرب محسوب نمیشود؛ بنابراین پس از دفاع، تیم هنوز سه تماس دارد و حتی همان بازیکن مدافع میتواند نخستین ضرب بعدی را بزند.
توپ میتواند با هر قسمت بدن تماس داشته باشد، اما نباید گرفته یا پرتاب شود. یک بازیکن معمولاً نمیتواند دو تماس پیاپی داشته باشد. در نخستین ضرب تیم یا در یک حرکت دفاع روی تور، تماسهای پیاپی با بخشهای مختلف بدن میتواند قانونی باشد، مشروط بر اینکه بخشی از یک حرکت واحد باشد. چهار ضرب، گرفتن یا حمل توپ و دو ضرب غیرمجاز از خطاهای رایج هستند.
توپ داخل، توپ بیرون و عبور از تور
توپ زمانی داخل است که بخشی از آن سطح زمین بازی یا یکی از خطوط مرزی را لمس کند. توپ زمانی بیرون اعلام میشود که کاملاً خارج از خطوط به زمین برسد، با جسم یا شخصی خارج از بازی تماس پیدا کند، آنتن یا کابلهای خارج از آنتن را بزند، یا از بیرون فضای عبور قانونی تور رد شود.
توپ میتواند هنگام عبور به تور برخورد کند. توپی که داخل تور رفته است نیز تا زمانی که تیم از سقف سه ضرب عبور نکرده باشد قابل بازیابی است. عبور کامل توپ از زیر تور یا تماس آن با آنتن خطاست.
تماس با تور و عبور از خط وسط
تماس بازیکن با تور بین دو آنتن در جریان اقدام برای بازی با توپ—از پرش و تلاش برای ضربه تا فرود ایمن—خطا است. استفاده از تور برای حفظ تعادل، گرفتن تور یا ایجاد مزاحمت برای اقدام قانونی حریف نیز خطا محسوب میشود. تماس اتفاقی با بخش تور خارج از آنتن، اگر در بازی اخلال ایجاد نکند، لزوماً خطا نیست.
ورود به فضای زیر تور تا جایی مجاز است که مزاحم بازی حریف نشود. تماس پا با زمین حریف نیز فقط وقتی مجاز است که بخشی از پا روی خط وسط یا بالای آن باقی بماند و مزاحمتی ایجاد نشود. ورود کامل پا به زمین حریف یا هر نفوذی که بازی حریف را مختل کند، خطاست.
قوانین حمله و دفاع روی تور
بازیکنان خط جلو میتوانند در ارتفاعهای مختلف حمله و دفاع کنند. بازیکن خط عقب برای اجرای حملهای که توپ در لحظه ضربه کاملاً بالاتر از لبه تور است باید از پشت خط سه متر بپرد؛ پس از ضربه میتواند در منطقه جلو فرود بیاید. هیچ بازیکنی مجاز نیست سرویس حریف را در منطقه جلو و بالاتر از لبه تور مستقیماً کامل کند.
فقط بازیکنان خط جلو اجازه تکمیل دفاع روی تور را دارند. مدافع میتواند پس از حمله حریف دستها را در فضای بالای تور پیش ببرد، اما نباید پیش از اجرای ضربه حمله حریف در بازی او دخالت کند. دفاع روی سرویس حریف ممنوع است.
لیبرو کیست و چه محدودیتهایی دارد؟
هر تیم میتواند حداکثر دو بازیکن متخصص دفاعی با عنوان لیبرو معرفی کند، ولی در هر لحظه فقط یک لیبرو داخل زمین است. لباس لیبرو باید رنگ غالب متفاوت و واضحی نسبت به سایر بازیکنان تیم داشته باشد.
- لیبرو فقط جای بازیکن خط عقب وارد زمین میشود.
- حق تکمیل دفاع روی تور یا اقدام به دفاع ندارد.
- طبق قوانین FIVB حق سرویسزدن ندارد؛ مقررات برخی لیگها ممکن است متفاوت باشد.
- اگر توپ در لحظه ضربه کاملاً بالاتر از تور باشد، لیبرو نمیتواند حمله را کامل کند.
- اگر لیبرو در منطقه جلو با پنجه پاس بدهد، همتیمی او نمیتواند همان توپ را در ارتفاع کامل بالای تور به حمله نهایی تبدیل کند.
جابهجاییهای لیبرو تعویض عادی محسوب نمیشوند و تعدادشان نامحدود است، اما در حالت معمول باید میان دو جابهجایی لیبرو یک رالی کامل انجام شود.
تایماوت و تعویض بازیکن
هر تیم در هر ست حداکثر دو تایماوت و شش تعویض عادی دارد. تایماوتهای درخواستی ۳۰ ثانیهاند، هرچند FIVB ممکن است برای یک رویداد رسمی زمان متفاوتی را تصویب کند. بازیکن ترکیب آغازین در هر ست فقط یک بار میتواند خارج و یک بار، آن هم در جای قبلی خود در ترتیب، وارد شود؛ بازیکن ذخیره نیز محدودیت متناظر دارد. تعویضهای لیبرو در شمار این شش تعویض قرار نمیگیرند.
کارتها و جریمههای رفتاری
رفتار جزئی ابتدا با تذکر شفاهی و سپس کارت زرد مدیریت میشود؛ کارت زرد بهتنهایی امتیاز از تیم کم نمیکند و نشانه رسیدن به سطح اخطار رسمی است. کارت قرمز بهعنوان جریمه، یک امتیاز و سرویس به حریف میدهد. نمایش همزمان کارت زرد و قرمز اخراج تا پایان همان ست و نمایش جداگانه دو کارت محرومیت تا پایان مسابقه را نشان میدهد.
اشتباههای پرتکرار بازیکنان تازهکار
- فراموشکردن چرخش پس از گرفتن حق سرویس؛
- چهار تماس تیمی یا دو تماس پیاپی غیرمجاز؛
- گرفتن و هدایتکردن توپ بهجای ضربه کوتاه؛
- لمس خط انتهایی هنگام اجرای سرویس؛
- تماس با تور در اقدام برای بازی با توپ؛
- حمله بازیکن خط عقب از جلوی خط سه متر روی توپ کاملاً بالاتر از تور؛
- دفاع لیبرو یا بازیکن خط عقب روی تور.
چکلیست آمادهسازی زمین والیبال
- ابعاد ۱۸ در ۹ متر، خطوط ۵ سانتیمتری و فاصله خط حمله را اندازهگیری کنید.
- ارتفاع تور را از مرکز زمین و در دو خط کناری کنترل کنید.
- کشش تور، نوارهای کناری و جای آنتنها را بازبینی کنید.
- پایداری میلههای والیبال و پوشش محافظ آنها را بررسی کنید.
- سطح زمین، منطقه آزاد و مسیر حرکت بازیکنان را از مانع و رطوبت پاک کنید.
- توپ مسابقه، تابلو امتیاز، صندلی تیمها و سکوی داوری والیبال را پیش از شروع کنترل کنید.
پرسشهای متداول درباره قوانین والیبال
هر ست والیبال چند امتیاز است؟
چهار ست نخست تا ۲۵ امتیاز و ست پنجم تا ۱۵ امتیاز است. در همه ستها تیم باید حداقل دو امتیاز اختلاف ایجاد کند و به همین دلیل ست میتواند از امتیاز هدف فراتر برود.
هر تیم چند ضرب میتواند به توپ بزند؟
هر تیم حداکثر سه ضرب برای برگرداندن توپ دارد. تماس دفاع روی تور در این شمارش نمیآید و پس از آن سه ضرب تازه در اختیار تیم است.
آیا برخورد توپ سرویس با تور خطاست؟
خیر. اگر توپ پس از تماس با تور از فضای قانونی میان آنتنها عبور کند، بازی ادامه دارد. اگر عبور نکند یا بیرون برود، سرویس خطا است.
آیا همه تماسها با تور خطا هستند؟
خیر. تماس با تور بین آنتنها در اقدام برای بازی با توپ یا تماسی که مزاحمت و برتری غیرمنصفانه ایجاد کند خطا است؛ هر تماس بیاثر با بخشهای بیرون آنتن الزاماً خطا نیست.
قوانین والیبال مدارس و ردههای سنی همین است؟
اصول بازی مشترک است، اما ارتفاع تور، ترکیب تیم، فرمت ستها و تعداد تعویضها ممکن است با توجه به رده سنی یا آییننامه مسابقات تغییر کند. مقررات همان برگزارکننده مرجع نهایی است.
یادداشت مقرراتی: این مطلب یک راهنمای آموزشی سادهشده است و جایگزین متن کامل آییننامه مسابقه نیست. مرجع اصلی، قوانین رسمی والیبال FIVB نسخه ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۸ است؛ برای رقابتهای داخلی باید آخرین ضوابط فدراسیون والیبال و برگزارکننده نیز کنترل شود.
مشاهده تجهیزات والیبال و سالن ورزشی مشاوره تجهیز سالن با آژند نوآور
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.